Osadnictwo przedcysterskie w rejonie Trzebnicy

"Wielkimi nieobecnymi" na tym interesującym i niewątpliwie kształcącym spotkaniu byli niestety mieszkańcy Trzebnicy i okolic. Aby umożliwić im choćby częściowe skorzystanie z "owoców" tej konferencji przedstawiamy streszczenie jednego z referatów. Autorami są Magdalena i Piotr Konczewscy, wrocławscy archeolodzy, od lat kilku mieszkańcy Trzebnicy.  

 Trzebnica, miasto leżące w północnej części Dolnego Śląska, w obrębie Wzgórz Trzebnickich, posiada jedną z najstarszych metryk osadnictwa ludzkiego w obrębie Niżu Środkowoeuropejskiego. Odkryte na sąsiadującej z trzebnickim klasztorem Winnej Górze ślady bytności ludzi pochodzą prawdopodobnie sprzed blisko 500 tys. lat. Po obozowiskach paleolitycznych ludzi z gatunku Homo erectus pozostały kamienne narzędzia i szczątki skonsumowanych zwierząt: koni, bizonów, jeleni, łosi, nosorożca. Rejon Trzebnicy był również zasiedlony w środkowej (mezolicie ) i młodszej (neolicie) epoce kamiennej. W mezolicie zapuszczały się tutaj grupy łowców i zbieraczy zamieszkujące w większym natężeniu okalające Wzgórza Trzebnickie doliny rzek: Baryczy i Widawy. W rejonie miasta znamy z tego czasu 25 stanowisk archeologicznych. Wraz z nastaniem neolitu (około 4500-1800 lat p.n.e.) na Śląsku pojawiła się uprawa roślin i hodowla zwierząt. To spowodowało, że osady ludzkie przybrały bardziej trwałe formy. Neolityczni rolnicy na Śląsku zajmowali najpierw obszary urodzajnych gleb lessowych. Pomimo, że okolice Trzebnicy obfitują w takowe gleby, to jak do tej pory badania archeologiczne nie wskazują na większą penetrację Wzgórz Trzebnickich w tym czasie.

 Nasilenie osadnictwa w rejonie miasta obserwujemy w epoce brązu (1800-700 lat p.n.e.). Z wczesnej epoki brązu znane są liczne cmentarzyska kultury przedłużyckiej (np. w Pawłowie Trzebnickim, Cerekwicy, Skoroszowie), a także znaleziska wykonanych z brązu ozdób. Ludność tej kultury trudniła się głównie pasterstwem, znajdując na Wzgórzach Trzebnickich odpowiednie ku temu warunki. Także w młodszych fazach epoki brązu i w epoce żelaza – w okresie halsztackim i lateńskim (do około przełomu er) z miasta i obszarów sąsiadujących znane są liczne świadectwa bytności ludzi. Do najciekawszych należy nekropolia kultury łużyckiej (z XII-VIII w. p.n.e.), badana jeszcze w okresie przedwojennym. Z okresu wpływów rzymskich (od przełomu er do IV w. n.e.) pochodzą znaleziska importów: bryłki bursztynu bałtyckiego, rzymskie monety i ozdoby. Ich obecność jest wiązana z funkcjonującym wówczas "szlakiem bursztynowym", łączącym Imperium Rzymskie z wybrzeżem Bałtyku.

 Od VI/VII w. rozpoczyna się okres wczesnego średniowiecza, a w rejonie Trzebnicy pojawiają się Słowianie. Prawdopodobnie Wzgórza Trzebnickie w okresie plemiennym rozdzielały terytoria Ślężan i zamieszkujących dolinę Baryczy Trzebowian – pojawiających się po raz pierwszy w źródłach pisanych w 1086 r. Z pogańskimi wówczas Słowianami, oprócz pozostałości licznych osad, wiązane są święte źródła zlokalizowane w trzebnickim Lesie Bukowym, a także figura bóstwa, lub wodza plemiennego, znaleziona w fundamentach bazyliki. Odkrycia te mogą świadczyć o tym, że w Trzebnicy we wczesnym średniowieczu funkcjonował ośrodek kultu pogańskiego.

 Wraz z włączeniem pod koniec X w. Śląska w obręb władztwa Piastów obserwujemy stałą intensyfikację rozwoju sieci osadniczej. Z obszaru Trzebnicy znane są co najmniej dwie rozległe osady wczesnopiastowskie: przy ul. Żołnierzy Września i przy ul. Marcinowskiej. Rozwój osadnictwa stymulował zapewne fakt, że rozgałęziały się tutaj ważne szlaki komunikacyjne Państwa Piastowskiego, łączące Wrocław z Poznaniem, Gnieznem i Kaliszem. Najstarszy zapis wymieniający nazwę miasta pochodzi z 1138 r. i mowa w nim o istniejącym w Trzebnicy targu. Pierwszym znanym właścicielem osady trzebnickiej był Piotr Włostowic – wojewoda książąt Bolesława Krzywoustego i Władysława II Wygnańca. Po upadku wojewody i konfiskacie jego dóbr w 1145 r. przeszły one na własność Władysława II. Książę pozbawił wówczas Trzebnicę uprawnień targowych, przenosząc je do pobliskiej Cerekwicy. Ogromną rolę w dalszej historii Trzebnicy odegrał klasztor Cysterek, ufundowany przez księcia Henryka Brodatego i jego żonę Jadwigę w 1203 r. Zanim jednak do tego doszło rejon Trzebnicy mógł się już szczycić bogatą historią, sięgającą do zarania dziejów ludzkich.